Limfoma
Çfarë është limfoma ?

Limfoma është një grup sëmundjesh malinje të sistemit limfatik. Ajo zhvillohet kur limfocitet, një lloj qelizash të bardha të gjakut, pësojnë ndryshime që çojnë në shumimin dhe grumbullimin e tyre të pakontrolluar. Limfoma prek më shpesh nyjet limfatike, por mund të përfshijë edhe shpretkën, palcën kockore, gjakun ose organe të tjera, si stomakun, lëkurën, mushkëritë, kockat dhe sistemin nervor qendror.

Limfoma nuk është sëmundje ngjitëse. Zmadhimi i nyjeve limfatike nuk do të thotë domosdoshmërisht limfomë, sepse shpesh shkaktohet nga infeksionet. Vlerësimi në kohë është i rëndësishëm, pasi disa forma zhvillohen shpejt, por mund t’i përgjigjen mirë trajtimit.

📌 Fakt orientues: Limfomat jo-Hodgkin përbëjnë rreth 90% të diagnozave të limfomës. Kjo është një e dhënë orientuese ndërkombëtare, jo statistikë specifike për Shqipërinë.

Si zhvillohet limfoma?

Sistemi limfatik është një rrjet nyjesh limfatike, enësh dhe organesh që luan rol në mbrojtjen e organizmit. Limfocitet janë qeliza të bardha të gjakut që bëjnë pjesë në këtë sistem dhe ndihmojnë në luftimin e infeksioneve.

Në limfomë, një limfocit pëson ndryshime në materialin gjenetik që bëjnë të mundur shumimin e tij të pakontrolluar. Qelizat e krijuara nuk vdesin kur duhet dhe mund të grumbullohen në nyjet limfatike, shpretkë, palcën kockore ose organe jashtë sistemit limfatik. Jo të gjitha limfomat zhvillohen me të njëjtën shpejtësi. Disa janë agresive, rriten shpejt dhe zakonisht kërkojnë trajtim të shpejtë. Të tjera janë indolente, zhvillohen ngadalë dhe, në raste të caktuara, mund të monitorohen përpara fillimit të trajtimit.

Sjellja e limfomës varet kryesisht nga nëntipi i saj, i cili përcaktohet përmes ekzaminimit të indit të marrë me biopsi dhe analizave të mëtejshme.

Cilat janë shkaqet kryesore dhe faktorët e rrezikut?

Zakonisht nuk mund të përcaktohet një shkak i vetëm pse një person zhvillon limfomë. Sëmundja lidhet me ndryshime gjenetike të fituara nga limfocitet, të cilat bëjnë që ato të shumohen dhe të mbijetojnë në mënyrë jonormale. Këto ndryshime zakonisht ndodhin gjatë jetës dhe nuk do të thonë se limfoma trashëgohet drejtpërdrejt. Njihen disa faktorë që mund të rrisin rrezikun, por prania e tyre nuk do të thotë se një person do të zhvillojë patjetër limfomë. Shumë pacientë nuk kanë asnjë faktor rreziku të njohur.

Faktorë që lidhen me organizmin

Mosha - shumë nëntipe janë më të shpeshta te të rriturit dhe të moshuarit; limfoma Hodgkin shfaqet edhe te adoleshentët dhe të rinjtë.
Gjinia - disa nëntipe janë më të shpeshta te meshkujt.
Historia familjare - prania e limfomës te një i afërm i ngushtë mund të lidhet me rrezik më të lartë, por zakonisht nuk nënkupton nevojë për testim gjenetik rutinë të familjarëve.
Sistemi imunitar i dobësuar - imunodeficienca, infeksioni HIV dhe trajtimet që ulin imunitetin mund të rrisin rrezikun për nëntipe të caktuara.

Infeksione të lidhura me disa nëntipe

Helicobacter pylori lidhet me limfomën MALT të stomakut.
Virusi Epstein–Barr lidhet me disa forma të limfomës Hodgkin dhe limfomës Burkitt.
HIV, virusi i hepatitit C dhe disa mikroorganizma të tjerë lidhen me nëntipe të veçanta.
Infeksionet ose inflamacioni kronik mund të rrisin rrezikun në rrethana të caktuara.

Sëmundje shoqëruese dhe ekspozime

Disa sëmundje autoimune, si sindroma Sjögren dhe artriti reumatoid, lidhen me rrezik më të lartë për nëntipe të caktuara. Janë studiuar edhe ekspozime profesionale ose mjedisore, përfshirë disa pesticide dhe herbicide, por lidhja ndryshon sipas ekspozimit dhe rrallë shpjegon një rast individual. Trajtimet që ulin imunitetin, veçanërisht pas transplantit, mund të rrisin rrezikun për forma të caktuara të limfomës.

Llojet e limfomës

Limfoma përfshin shumë nëntipe. Ndarja kryesore është në limfomë Hodgkin dhe limfoma jo-Hodgkin. Klasifikimi i mëtejshëm bazohet në llojin e qelizës, pamjen në mikroskop, shënjuesit biologjikë dhe sjelljen klinike.

Limfoma Hodgkin

Limfoma klasike Hodgkin karakterizohet nga prania e qelizave të veçanta të quajtura qeliza Reed–Sternberg. Ajo ka disa nëntipe; ndër më të shpeshtët është skleroza nodulare. Në shumë raste mund të trajtohet me synim shërimin, por rezultati individual varet nga stadi, gjendja e pacientit dhe përgjigjja ndaj trajtimit.

Limfomat jo-Hodgkin

Ky grup përfshin shumë nëntipe me sjellje të ndryshme. Shumica burojnë nga qelizat B; të tjera nga qelizat T ose NK.

Dy nëntipe të njohura janë limfoma difuze me qeliza B të mëdha (DLBCL), që zakonisht është agresive, dhe limfoma folikulare, që shpesh është indolente. Nëntipe të tjera përfshijnë limfomën e mantelit, limfomën e zonës marxhinale dhe MALT, limfomën Burkitt dhe limfomat me qeliza T. Çdo nëntip mund të sillet ndryshe dhe të kërkojë trajtim të ndryshëm. Përcaktimi i saktë përmes biopsisë është vendimtar për planin e trajtimit.

Cilat janë simptomat e limfomës?

Simptomat ndryshojnë sipas nëntipit, shpejtësisë së zhvillimit dhe vendit të prekur. Një shenjë e zakonshme është zmadhimi pa dhimbje i një ose më shumë nyjeve limfatike.

Simptomat sipas vendndodhjes

Në qafë ose mbi klavikulë - fryrje ose masë pa dhimbje, ndjesi presioni dhe, nëse nyjet zmadhohen shumë, vështirësi në gëlltitje ose frymëmarrje.
Në kraharor - nyjet nuk preken nga jashtë, por zmadhimi i tyre mund të shkaktojë kollë të vazhdueshme, vështirësi në frymëmarrje, presion në kraharor ose vështirësi në gëlltitje.
Në sqetull - fryrje ose masë pa dhimbje; në disa raste mund të shfaqet ënjtje e krahut.
Në bark - nyjet zakonisht nuk shihen ose preken. Mund të shfaqen fryrje, dhimbje ose presion në bark, ngopje e shpejtë, ulje e oreksit, të përziera ose ndryshime të jashtëqitjes.
Në ijë ose legen - fryrje në ijë, rëndesë ose ënjtje e këmbës nëse pengohet qarkullimi.

Limfoma mund të prekë edhe organe jashtë nyjeve limfatike:

Shpretka ose mëlçia - rëndesë në pjesën e sipërme të barkut, ngopje e shpejtë dhe ulje e oreksit.
Palca e kockave - lodhje ose zbehje nga anemia, infeksione të shpeshta, mavijosje ose gjakderdhje nga ulja e trombociteve.
Sistemi tretës - dhimbje ose fryrje barku, të përziera, ndryshime të jashtëqitjes, humbje oreksi dhe, në raste të caktuara, gjak në jashtëqitje.
Lëkura - njolla, pllaka ose kokrra, kruajtje dhe ndryshime të lëkurës.
Sistemi nervor qendror - dhimbje koke, ndryshime të shikimit ose sjelljes, konfuzion, dobësi të gjymtyrëve, vështirësi në të folur ose kriza epileptike.

Simptomat e përgjithshme

Pavarësisht vendndodhjes, mund të shfaqen:
Lodhje dhe dobësi që nuk përmirësohen me pushim
Humbje oreksi
Kruajtje e lëkurës
Infeksione të përsëritura.

Simptomat B

Tri shenja kanë rëndësi të veçantë gjatë vlerësimit dhe stadifikimit:

Temperaturë mbi 38°C pa një shkak të qartë infektiv;
Djersitje të forta gjatë natës që lagin rrobat ose çarçafët;
Humbje e pavullnetshme e më shumë se 10% të peshës trupore brenda 6 muajve.

Një nyje limfatike e zmadhuar shkaktohet më shpesh nga infeksioni sesa nga limfoma. Megjithatë, duhet vlerësuar nga mjeku nëse vazhdon të jetë e zmadhuar, rritet, është e fortë ose e palëvizshme, ndodhet mbi klavikulë, prek disa zona ose shoqërohet me simptoma të përgjithshme. Në limfomat indolente, nyjet mund të zmadhohen dhe të zvogëlohen gjatë muajve ose viteve. Në limfomat agresive, ato mund të rriten brenda një kohe të shkurtër.

Cilat janë shenjat alarmuese?

Shenjat alarmuese varen nga vendndodhja e limfomës dhe strukturat që ajo prek ose shtyp. Shembujt më tipikë janë:

Në qafë ose kraharor - vështirësi e rëndë në frymëmarrje, ndjesi mbytjeje, pamundësi për të gëlltitur ose ënjtje e shpejtë e fytyrës, qafës dhe krahëve.
Pranë shtyllës kurrizore - dhimbje e fortë shpine me dobësi të këmbëve, mpirje progresive ose humbje të kontrollit të urinës apo jashtëqitjes.
Në sistemin nervor qendror - humbje e vetëdijes, kriza epileptike, konfuzion i rëndë ose shfaqje e papritur e dobësisë dhe çrregullimit të të folurit.
Në bark - dhimbje shumë e fortë dhe e papritur, veçanërisht me të vjella të vazhdueshme ose përkeqësim të shpejtë të gjendjes.
Gjatë trajtimit - temperaturë 38°C ose më shumë gjatë kimioterapisë ose në prani të neutropenisë, si edhe gjakderdhje e rëndë që nuk ndalet.

⚠️ Këto situata kërkojnë vlerësim të menjëhershëm në urgjencë.

Si diagnostikohet limfoma?

Diagnoza nuk vendoset vetëm nga simptomat, analizat e gjakut ose imazheria. Për të përcaktuar limfomën dhe nëntipin e saj nevojitet ekzaminimi histopatologjik i indit të marrë me biopsi. Hapat e vlerësimit mund të përfshijnë:

Historinë dhe ekzaminimin klinik.

Kohëzgjatjen e zmadhimit të nyjeve, simptomat, infeksionet, barnat dhe sëmundjet shoqëruese; kontrollohen zonat limfatike, mëlçia dhe shpretka.

Biopsinë.

Kur është e mundur, merret një nyje e plotë ose një pjesë e mjaftueshme indi. Biopsia me gjilpërë të trashë mund të përdoret në rrethana të caktuara. Aspirimi me gjilpërë të hollë, i vetëm, shpesh nuk jep material të mjaftueshëm për klasifikimin e limfomës.

Analizat e materialit bioptik.

Pamja në mikroskop, imunohistokimia, citometria e rrjedhës dhe, sipas rastit, testet citogjenetike ose molekulare.

Analizat e gjakut.

Hemograma, funksioni i veshkave dhe mëlçisë, elektrolitet, LDH, acidi urik dhe teste të tjera sipas gjendjes klinike.

Stadifikimin.

PET-CT ose CT, sipas nëntipit dhe nevojës klinike, për të vlerësuar përhapjen e sëmundjes.

Biopsia e palcës kockore, punksioni lumbal dhe ekzaminime të tjera kryhen kur ka indikacion.

Si trajtohet limfoma?

Trajtimi përcaktohet individualisht sipas nëntipit, stadit, simptomave, moshës, sëmundjeve shoqëruese, preferencave të pacientit dhe trajtimeve të mëparshme. Mundësitë përfshijnë:

Monitorimin aktiv - për disa limfoma indolente pa simptoma, trajtimi mund të shtyhet ndërsa pacienti ndiqet rregullisht.
Kimioterapinë - kombinime barnash që veprojnë kundër qelizave të limfomës.
Imunoterapinë dhe antitrupat monoklonalë - si rituximab, për nëntipe të përshtatshme.
Radioterapinë - në sëmundje të lokalizuar, për konsolidim ose për kontrollin e simptomave, sipas rastit.
Terapitë e tjera të specializuara - përfshirë CAR-T, antitrupat bispecifikë dhe konjugatet antitrup–bar në nëntipe dhe situata të përzgjedhura.
Transplantin e qelizave staminale - në raste të caktuara, zakonisht në qendra të specializuara.
Trajtimin e një infeksioni të lidhur - për shembull, trajtimi i H. pylori mund të jetë hapi fillestar për disa limfoma MALT të stomakut.
Kujdesin mbështetës - parandalimin dhe trajtimin e infeksioneve, transfuzionet kur nevojiten, kontrollin e simptomave, mbështetjen ushqimore e psikologjike dhe rehabilitimin.

Kirurgjia zakonisht përdoret për marrjen e biopsisë ose trajtimin e komplikacioneve dhe rrallë është trajtimi kryesor i limfomës sistemike. Pacientët në moshë riprodhuese duhet të kenë mundësi të diskutojnë ruajtjen e fertilitetit përpara trajtimit, kur koha dhe gjendja klinike e lejojnë.

A mund të shërohet limfoma?

Përgjigjja varet nga nëntipi, stadi dhe përgjigjja ndaj trajtimit. Remision i plotë do të thotë se ekzaminimet aktuale nuk tregojnë shenja të dallueshme të limfomës. Ai nuk është gjithmonë i njëjtë me shërimin përfundimtar, sepse disa nëntipe mund të rikthehen dhe kërkojnë ndjekje afatgjatë.

Limfoma klasike Hodgkin dhe disa limfoma jo-Hodgkin agresive mund të trajtohen me synim shërimin. Edhe pse rriten shpejt, disa forma agresive mund t’i përgjigjen mirë trajtimit.

Limfomat indolente të përhapura shpesh menaxhohen si gjendje afatgjata. Ato mund të mbahen nën kontroll dhe të qëndrojnë në remision për shumë vite; në rast rikthimi mund të nevojitet trajtim i ri.

Mjeku e vlerëson ecurinë për secilin pacient sipas nëntipit, rezultateve të ekzaminimeve dhe kohës së kaluar pa shenja të sëmundjes.

Si mund të parandalohet limfoma?

Nuk ka një mënyrë të sigurt për të parandaluar limfomat dhe nuk ka program depistimi rutinë për popullatën pa simptoma. Masat praktike përqendrohen te njohja e shenjave, kujdesi i përgjithshëm për shëndetin dhe mbrojtja gjatë trajtimit. Këshillat për kujdesin e përgjithshëm shëndetësor përfshijnë:

Mos pini duhan, kufizoni alkoolin dhe mbani një peshë të shëndetshme me ushqim të larmishëm dhe aktivitet fizik sipas gjendjes.
Ndiqni këshillat mjekësore për parandalimin dhe trajtimin e infeksioneve kronike, si H. pylori ose .
Respektoni masat e sigurisë ndaj ekspozimeve kimike në punë.
Gjatë trajtimit, ndiqni këshillat e ekipit mjekësor për higjienën, vaksinat dhe uljen e rrezikut të infeksioneve.
Diskutoni me mjekun përpara përdorimit të suplementeve, bimëve mjekësore ose dietave kufizuese, sepse mund të ndërveprojnë me trajtimin ose të ndikojnë në ushqyerje.

Kur duhet të konsultoheni me mjekun?

Nëse nuk jeni diagnostikuar me limfomë kontaktoni mjekun kur:

Një nyje limfatike mbetet e zmadhuar për disa javë, rritet ose është e fortë dhe e palëvizshme;
Keni nyje të zmadhuara mbi klavikulë ose në disa zona të trupit;
Keni temperaturë të pashpjegueshme, djersitje të forta gjatë natës ose humbje të pashpjegueshme në peshë;
Keni lodhje të vazhdueshme, kruajtje, kollë, vështirësi në frymëmarrje, fryrje barku, infeksione të shpeshta ose gjakderdhje të pazakontë.

Këto shenja nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht limfomë, por kërkojnë vlerësim mjekësor.

Nëse jeni diagnostikuar me limfomë kontaktoni ekipin mjekësor kur shfaqet një nyje e re ose zmadhohet një nyje ekzistuese, rikthehen temperatura, djersitjet e natës ose humbja në peshë, apo shfaqen dhimbje, vështirësi në frymëmarrje, infeksione, gjakderdhje ose efekte të forta nga trajtimi. Njoftoni ekipin edhe kur simptomat vazhdojnë ose përkeqësohen gjatë ndjekjes.

Pse ka rëndësi diagnoza e saktë dhe ndjekja?

Limfoma përfshin shumë sëmundje me sjellje dhe trajtime të ndryshme. Nyjet limfatike të zmadhuara, simptomat B dhe shenjat e tjera të pashpjeguara kërkojnë vlerësim. Diagnoza mbështetet në biopsi dhe në përcaktimin e saktë të nëntipit dhe stadit. Trajtimet moderne kanë përmirësuar rezultatet për shumë pacientë. Një plan individual, kujdesi dhe ndjekja afatgjatë ndihmojnë në kontrollin e sëmundjes dhe në ruajtjen e shëndetit fizik, fertilitetit, mirëqenies emocionale dhe cilësisë së jetës.

📅 Rezervoni një konsultë me hematologun

🩺 Informohuni për programet e kontrollit

📌 Rishikuar nga Dr. Irma Lapaj, Hematologe, Klinika Kajo.

Limfoma